Saçlar ve anatomik yapısı

İnsanlarda saç estetik görüntünün önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Özellikle sosyal ve cinsel kimlikte. Dünya kültürlerinde saçın şekli ve sitili toplumsal ilişkiyi ve sosyal statüyü belirlemektedir. Dönemin modasına göre hızla değişmektedir.
Vücudumuzda 5 milyondan fazla kıl follikülü bulunmaktadır. Bunların 1 milyonu baş bölgesinde yer almaktadır. Saçlı deri 200-300 cm2 dir ve 100 bin follikül bulunmaktadır.
 

Toplumumuzda saç dökülmesi yüz ve vücut kıllarının fazlalığı kadar önemlidir ve kişinin öz güvenini etkilemektedir.

Saçın gelişim

Vücut kıllarının deride ilk ilkel oluşumu gebeliğin 8-12 haftalarında başlamaktadır. İlk olarak kaş, üst dudak ve çenede gözlenmektedir. Daha sonra tüm vücutta(el içi ve ayak tabanı, dudaklar ve sünnet derisi dışında) simetrik olarak gelişmektedir.
Gebeliğin 24-28 haftalarında saçlı deride ilk olarak vellus denilen kılları görmekteyiz. bunlar daha sonra yerlerini ara saç folliküllerine bırakmaktadır. Saçlı deride terminal kıller 12-16 aylarda gözlenmektedir.

Yeni doğanda saçlı deri tüm saçlar aynı yaşam siklusu içerisindedir. Bu nedenle yeni doğanda normal fizyolojik dökülme olmaktadır. İlk olarak önde frontal bölgede 1. dalga dökülmesi başlamakta daha sonra 2. dalga olarak  arkada occipital bölgede olmaktadır.

Saçlı deride saç follikül tipleri

  • Lanugo saç folllikülleri;  Gebelik sürecinde oluşan kıllardır ve gebeliğin 32-36. haftasında dökülmektedir. Yeni doğan ve erişkinde saçlı deri yoktur.
  • Vellus saç folllikülleri; Doğum sonrası vücuta lanuganın yerini vellus almakta. Saçlı deride 7%–25% oranında olabilmektedir.
  • Ara saç follikülleri; doğum sonrası saçlı deride ilk çıkan saçlardır. 3 aydan 2 yaşa kadar devam etmektedir.  Erişkinlerde sadece erkeksi tipte saç dökülmelerinde (AGA) görülmektedir.
  • Terminal saç folllikülleri; 2 yaşından sonra saçlı deride saçları oluşturmaktadır.

Bunlarda vellus, ara ve terminal saç follikülleri birbirlerine dönüşebilmektedir.

Saçın anatomisi

Saçların çapları  ırklara, yaşa ve cinsiyete göre değişmekle  0,05 - 0,09 mm dir.

1395106590-753220594

Saç deri içerisinde eldivenin parmak kısımlarına benzer anatomik bir kılıf içerisinde yer almaktadır ve buna “Kıl Follikülü” denilmektedir. Kıl follikülleri sahip olduğumuz küçük kompleks organlarımızdır. 20 den fazla farklı hücre gurubundan oluşmaktadır. Kıl follikülü içerisinde 1-4 arasında kıl olabilmektedir. Buna “Folliküler Ünit” denilmektedir. Kıl follikülü çevresinde sebase bez(yağ bezi) ve arrector pili kası(deri üst kısmı ile follikül bulge bölgesi arasında uzanır ve stres ile soukta saçların dikleşmesine neden olmaktadır) bulunmaktadır. Kıl follikülü bunlar ile birlikte “Pilosebasöz Unit” ü oluşturmaktadır.

Kıl follikülü fonksiyonel olarak 2 bölümden meydana gelmiştir. Bu bölümlerin ayrım sınırı arrector pili kasının kıl follikülüne yapıştığı noktadır.
1. Bölüm kalıcı bölüm olarak isimlendirilir ve deri yüzeyine yakın olan bölümdür. Bu bölüm fonksiyon ve anatomik yapısını değiştirmez.
2. Bölüm geçici veya değişken bölüm olarak isimlendirilir. Daha derinde yer almaktadır ve saçın evrelerine göre fonksiyon ve anatomik yapısını değiştirmektedir.

1

Saçın anatomik bölümleri;

Saç follikülerinin şekil ve boyutları vücut lokalizasyonuna gore değişmektedir.

Sebese bezin folliküle açıldığı kısmın üzerinde kalan kıl follikül bölümüne” infundibulum” denilmektedir. Bunun üst kısmına” acro-infundibulum” denilmekte ve derinin en üst katmanı olan epidermisin stratum corneum ve stratum granulosum katmalanları ile devam etmektedir. İnfundibulumun alt kısmına “ infrainfundibulum” denilmektedir.

Arrector pili kasının folliküle yapıştığı noktaya “bulge” denilmektedir. Burası follikülün kök hücrelerinin bulunduğu yerdir.

Sebasöz bez ile bulge arasında kalan bölüme “isthmus” denilmektedir.

Bulge ile saç follkülünün elt kısmı olan bulbe arasındaki kalan lana “bulbe alanı” denilmektedir.

Saç follikülleri dermal fibröz doku, dış ve iç kıl kılıfları ile sarılı durumdadır. Bu destek dokusu saçı sarmaktadır.

Saç bulb bulunan matrix hücrelerinin çoğalması iel oluşmaktadır.  Matrix hücreleri dermal papilla üzerinde yer almaktadır.

Kıl folikülü dışında “Dış kıl kılıfı ve iç kıl kılıfı” bulunmaktadır. Bunlar farklı hücre guruplarından ve bulbdaki  matrix hücrelerinden oraya çıkmaktadır. Dış kıl kılıfı bulbda bulunan matrix hücrelerinden kaynaklanarak bu hücrelerin çoğlaması ile yukarı sebase bezin kanalına kadar uzanmaktadır. Glikojenden zengin hücreler içermektedir. Bu hücreler hormonsal cevap için reseptör ve aracı madde yapımını sağlamaktadır. İç kıl kılıfı ise Henle, Huxley ve cuticle olarak isimlendirilen tabaklardan oluşmuştur.

Bulbda kılın beslenmesini sağlayan damarlar yer almaktadır. Bu küçük damarlara kapiller denilmektedir. Vellus kılarında bu kapiler yoktur.

2

Terminal bir kıl şaftında 3 tabaka bulunmakta . İçeride medulla ve dışarı doğru cortex ve cuticle bulunmaktadır. Cuticule en dış tabakadır ve 5-8 kat yassı hücrelerden oluşmaktadır. Bunlar düz yassı hücreler olup üst üste yer almaktadır.  Cuticula cortexin nem içeriğini korumakta ve saydam yapısı ışığın cortexe ulaşmasını sağlamaktadır. cuticuladaki hücreler serbest kısımları saçın ucunu gösterecek şeklide balık pulları gibi saçın üzerini kaplamaktadır. Hücreler arası bağların gücü saçın gücünü etkilemektedir.

173

Cortexte düz ve hafif geniş hücrelerden oluşmakta ve melanositer aktif, melanosomlar var ve bunlar kılın rengini belirlemektedir. Cortex yapısı ve nemin desteği ile saça esnekliğini vermekte ve saçın yapısını belirlemektedir. Normal sağlıklı saçlarda % 17 nem olmalıdır. Bu oran % 35 lere kadar çıkabilmektedir. Havanın  nem oranı bunu etkilemekte buda saçın esnekliğini değiştirmektedir. Saçlar % 2 oranında nemle uzunluklarını değiştirebilmektedir.

Medulla glikojen ve hava kabarcıklarından zengindir. Çocukluk döneminde terminal kıllarda yok yada parçalıdr. Vellus kılarında medulla yoktur.

3

Melanositlerde melanosomlar euomalanin ve feomelanin içermektedir. Bunların yapısı ve yoğunluğu saçın rengini belirlemektedir. Saç rengi saçın en dikkat çeken biyolojik önemi olmayan özelliğidir. Saç, saçlı deriyi UV etkisinden korur ancak saç melanin içeriği saçı UV’den korumaz. Saçın rengi melanositlerden üretilen melanine bağlıdır. Kıllarda melanin içeren üç tip melanozom bulunur: Eritromelanin granülleri; kızıl, Eumelanin garanülleri; sarı ve Feomelanin granülleri siyah melanozom içermektedir.

Terminal kıların çapı ve şekli etnik yapıya ve saç rengine göre değişmektedir. Sarışınlarda 40 μm esmerlerde 90 μm dur. Avrupa ırklarında kıl şaftı oval, asya ırklarında yuvarlak buna karşın afrika ırklarında şerit formundadır. Bu şerit yapı saçın uzun ekseninde az fleksible uzun eksende fleksibil olmasını sağlamakta buda saçın kıvrık olmasına neden olmaktadır.

Saç fiberleri dış etkenlere dayanıklıdır. Mısır mumyalarında saçların halen varlığı bunu desteklemektedir. Keratin proteinin ara filamentlerle birbirlerine sıkıca bağlıdır. Bu bağlanmayı korteks, kütikül, ve matris tarafından üretilen  yüksek kükürt proteinler, ultra-yüksek kükürt proteinler ve yüksek-glisin-tirosin proteinler sağlamaktadır. Bir saçın en az% 50 karbon,% 20 oksijen, % 6 hidrojen, % 5 kükürtlü ve % 17 azottan oluşmaktadır. Esre miktarda saçta magnezyum, arsenik, demir, krom ve diğer metaller ve minerallerde bulunmaktadır.

Keratin proteinleri arasındaki disulfide bağları saç keratininin suda çok az  çözünmesini, stabil yapısını ve proteolize dirençliliğini sağlamaktadır. Keratinin su tutma kapasitesi: amino ve guanidino gruplarına bağlıdır. Kılın su içeriği fiziksel ve kozmetik faktörlerden etkilenir

176

Saçlarda ayrıca bulunan aminoasitler; sistein,treonin, tirozin, fenilalanin, arginin, triptofan dır.  

Folliküler Ünit

Saçlar deride FU denilen birimlerden oluşmaktadır.
1 FU yapısında;

  • Terminal saçlar: 1-4 arasında değişmekte
  • Vellus saçlar: 1-2 arasında değişmekte
  • Sebase bez
  • Arrector pilli kası
  • FU çevresindeki damarsal ağ yapısı
  • Sinirsel ağ
  • Destek dokusu

Saçın büyüme evreleri

Normalde saçlar günde 0.35 mm büyümektedir. Bu büyümesi sırasında farklı evrelerden geçmektedir. Buna saçın büyüme siklusu denilmektedir.  Saç follikülünün bu evrelerinin değişimi hormonlar, nöropeptidler ve ara mediatörlerin kontrolü altındadır. Saç follikülleri saçlı deride kendi içlerinde ayrı bir büyüme evresi izlerler. Bu evrelerin uzunlukları yaşa, beslenme düzenine, hormonsal faktörlere , mevsime,  psikolojik ve patolojik süreçlere göre değişmektedir. Bu evrelerini süreleri dermal papiladan salgılanan büyüme faktöflerine bağlıdır.  Insulin-like growth factor ve fibroblast growth faktör  7 en bilinenleridir. Saç folliküleri farklı evrelerde bulunmaktadır. örneğin 1 cm2 alanda saç folikülerine bakıldığında büyük kısmı anagen evrede diğer kısmının teleogen ve catogen evrede olduğu görülmektedir. Bu evrelenme kıl follikül kökünde dermal papillada biyolojik saat ile kontrol edilmektedir.

Kulak arkasında kıları anagen evresi saçlı deriye gore 6 kez daha kısadır.

Saç folliküllerinin büyüme evreleri;

  • Anagen evre; saçın aktif büyüme evresidir. En uzun evredir ve 3-6 yıl sürmektedir. Saçlı derideki kılların % 86 nından fazlası bu evrededir.(vücut bölgelerine göre kıl folliküllerinin anagen evre süreleri değişmektedir. Örneğin bacalarda 19-26 hafta, kollarda 6-12 hafta ve sakalda 4-14 hafta gibi)
  • Catagen evre; büyümenin ve saç follikülünün kılın gerilemesi aslında bir geçiş evresidir. Kıl follikülünde hem yapısal hemde  kimyasal değişimler olmakta. Dermal papilla yukarı çekilmekte bulge seviyesine kadar gelmektedir. Normalde bulbın deride  derinliği 2-4 mm iken 0.25-0.5 mm derinliğe gerilemekte. Sonrada kıl kaybedilmektedir. Kılların catogen evreye girmesi travma, kimyasallar ve endojen hormonlar(Adrenocorticotropic hormon (ACTH) ve 17b-estradiol gibi) ile olabilmektedir.
  • Telogen evre; dinleme evresi saçlı deride kılların %10 azı bu evrededir.(gövdede %40-50) Bu oran 100.000 follikül sayısında günde 50-100 saçın günlük dökülmesini açıklamaktadır. Telojen evreye kılların girdiğinde kıl yapımıda durmaktadır. Son hücreler yukarı çekilen kıla tutunmaktadır. Melanogenezisin durması telojen kılın pigmentsiz kök yapısına neden olmaktadır. buna "Club" denilmektedir.  Saçlı deride telojen 30-90 gün % 13 saçlı deride oranıdır.
  • Exogen(teloptosis) evre; dökülme evresi de denilmektedir. Telogen evreden follikül anagen evreye girerken saçların atıldığı evredir.
  • Kenogen evre; bazı saç follikülerinde telogen evre sonunda folllikülde yeni anagen saç olmayabilir. Bu evreye kenogen evre denilmektedir.  Kenogen evre daha çok androgenetik alopeside görülmektedir.

6

Saçlı derinin yapısı ve anatomik bölümleri

Saçlı deri yukardan aşağı doğru;

•Deri
•Destek dokusu (derialtı dokusu)
•Aponeurotica (galea aponeurotica)
•Zayıf en alt destek dokusu
•Pericranium tabakalarından oluşmaktadır.
 
95
 

Whrol saçın tepe arka kısmında saçların farklı açılandığı alandır. Sıklıkla % 95 oranında 1 tanedir ve saçların dönüş açıları saat yönündedir. bazen 2 de olabilmektedir. %7 oranında frontal yani önde olabilmektedir. 2 den fazla whrol varlığında merkezi sinir sistemi anomalilleri yönünde hastalar değerlendirilmelidir.

Frontal hair line; saçın ön çizgisi anlamına gelmektedir. Bu çizginin normalden olması gerekenden çok aşağıda olması yani düşük olması durumlarda "Cornelia de Lange Senddromu, Lipoatrofik diabet, Fetal hidantoin sendromu, Runestein Taybi sendromu" akle gelmelidir. Bu çizginin norlamden yüksek olmasında ise izgi yüksek ise "Noonans ve Turner sendromu" akla gelmelidir.

Saça güneşin etkisi

Güneş saçın yapısındaki sistin, tirozin, fenilalanin, ve triptofanla absorbe edildiğinde disülfit bağlarda kırılmalar ve serbest radikal oluşumu gelişmekte bu kıl hasarına yol açmaktadır. Az miktarda melanin içeren kıllarda güneş kaynaklı yıpranma azdır.

  • Güneş hasarlı saçlarda;
  • Saç kuruluğu,
  • Yapıda kabalaşma,
  • Gerimde azalma,
  • Kolay kırılabilirlik,
  • Renk, nem ve parlaklık kaybı,
  • Kutikulada kırılmalar ve Kortikal bozulma
  • Ayrıca saç renklerinde azalma yapmaktadır.

Etnik saç farklıkları

Saçın yapısı, boyutları ve şekli herkesde farlılık göstermektedir. Kıl fiberinde bu farklıklara etmik nedenlere dayanmaktadır.

Asya ırklarında Avrupa ve Afrika ırklarına göre kıl fiberleri daha kalın ve sertdir. Kıl kesildiğinde şekli yuvarlak ve düzdür.  Saçlı deride 1 cm2 de kıl follikül yoğunluğu Avrupa ırklarından daha azdır. Yoğunluk saçlı deride 90.000 den zadır.

Avrupa ırklarında düz, dalgalı kıvırcık saçlar olmaktadır. Kıl fiberi kesildiğinde yuvarlak yada ovald.r ancak çapları daha incedir. Avrupa ırklarında saçlı deride 1 cm2 de saç yoğunluğu saç rengine göre değişmektedir. Sarışınlarda en yoğun sonra kızıl ve koyu saçlılarda en az yoğunluk bulunmaktadır.  Yoğunluk 100.000-150.000 dir.

Afrikalılarda kıvırcık saç belirgin kesitlerde fiber oval hatta şerit şeklindedir. Saçlı deri fazla yağlı olmasına rağmen kıvırcık saç yapısı yağın saça dağılmasını engellemektedir. Buda en kuru saçları Afrikalıların saçı yapmaktadır.

174  175

Saçın fiziksel özellikleri

1. Elastikiyesi saçın en önemli özelliği olan elastikiyeti saçın cortexindeki keratin fiberleri vermektedir.Isak saç boyunun % 30 kadar esneyebilmektedir. Perma, boya ve UV bunu bozmaktadır.

177

2. Statik elektiriği; Saçar kuru ve fırça kullanıldığında elektiriklenmektedir. Bu saçın şekil almasını engellemektedir.

178

3. Saçın nem özelliği; Saçların nemini su sağlamaktadır. Su içeriği nemli ortamlarda artar.

179

Nemli ve sıcak ortamlarda saçların statik elektriği  az ve az hacimli görünürken

Kuru ve sıcak ortamlarda saçların statik elektriği fazla,  saç daha hacimli görünmektedir.

Islak saçlarda ise korteks su ile şişer ve kıl yüzeyi geçici olarak kayganlığını ve düzlüğünü yitirir. Bu nedemle  ıslakken taramada daha çok sürtünme ile saça hasar vermektedir. 

Saç dansitisitesi-yoğunluğu

İnsanda tüm vücutta 2-5 milyon kıl follikülü vardır.  1 milyonu baş bölgesinde, 425 bini gövdede, 220 bin kollarda, 370 bin ayaklarda bulunmaktadır. 100-150 bin saç folikülü ise saçlı deride yer almaktadır. Bu yoğunluk etnik kimliğe, yaşa, saçın rengine ve saçlı deri bölgesine göre değişmektedir. 

Saçlı deride 1 cm2 bulunan saç fiber sayısına saç yoğunluğu-dansitisite denilmektedir.

Saçlı deri tepe kısmı olan crown en yoğun alandır ve 250-400 saç fiber/cm2, saçlı derinin yan ve arka alanları daha az yoğundur 150 saç fiber/cm2 dir. Saç yoğunluğu tepeden arka ve yanlara inildikçe azalmaktadır.

Erkeklerde kadınlara göre saç yoğunluğu daha fazladır.

Irklara ve saç rengine göre saçlı deride saç follikül yoğunluğu; Sarışın ırklarda 130,000 saç fiber/cm2, koyu kahve-siyah saçlı ırklarında 110,000 saç fiber/cm2, kızıl saçlı Avrupalılarda 90,000 saç fiber/cm2, Afrika ırklarda  90,000 saç fiber/cm2, Asya ırklarında  90,000 saç fiber/cm2 gibi.
Saçlı deride yaşlanma ile saç folliküler yoğunluk azalmaktadır. Yeni doğanda 1135  saç fiber/cm2 var iken , 3-12 aylarda 795 saç fiber/cm2, 30 yaşlarda 615 saç fiber/cm2 ve 70-80 yaşlarda 435 saç fiber/cm2 gerilemektedir.

 

Dizayn