Vücut Tüyleri ve Kıllar

Erişkin bir insanda baştan ayaklara kadar(dudaklar, el içi ve ayak tabanı hariç) tüm vücutta tüyler ve kıllar bulunmaktadır. Bunlar deri içerisinde folikül olarak tanımlanan anatomik bir yapı içerisinde yer almaktadır. 

Erişkin bir insanda vücutta 1-5 milyon kıl folikülü bulunmaktadır. Bunun 1 milyonu baştadır. Saçlı deride ise 100.000 follikül bulunmaktadır.

Kıl folliküli derinin üst tabakalarında aşağı doğru 3 bölümden oluşmaktadır.

  • Üst bölüm;
    • Infundibulum; epidermisten sebase bezin(yağ bezi) kanalına kadar  olan alandır. Burası epidermisin travma ve  yanık gibi hasarları sonrasında epidermis hücre rezervinin olduğu ve epidermisin tekrar yapıldığı alandır.
    • İsthmus; sebase bezin kanalı ile arrector pili kası arasındaki alandır. Arrector pili kası bulge'dan başlamakta ve epidermise uzanmaktadır. Bu kas soğukta ve stres ile kılların dik durmasını sağlamaktadır.
  • Orta bölüm; bulge bölgesini içermektedir.
  • Alt bölüm; Bulb bölgesini içermektedir. Bulb; dermal papilla çevresinde kıl folikülünün en alt kısmıdır.

Kıl foliküllerinin dıştan içeri doğru içerdiği bölümler;

  • Deste doku kılıfı
  • Kıl kök dış kılıfı
  • Kıl kök iç kılıfı
  • Cuticle; Melanin ve trichohyaline granülleri içermektedir. Saç fiberinde suyu      korumaktadır. Saçın parlaklığını vermektedir.
  • Cortex ; saçının nerede ise tamamını yapmakta ve saçın elastikiyetini vermektedir. Yapısı saçın düz yada kıvırcık olmasını sağlamaktadır.
  • Medulla; saç fiberinin en iç kısmıdır.

Dermal papillada(DP) matrix hücreleri bulunmaktadır ve bunlar canlıdır ve özellikle anagen fazda aktiftir. Çoğalarak saçın cortex, cuticle ve medullasını yapmaktadır.  DP özel fibroblastlar kıl ile kıl kök kılıflarının dışında basement lamina yada glassy membrane olarak bilinen bir yapı oluşturmaktadır. Bu yapı kıl ve kökünü immünolojik mekanizmalardan korumaktadır. Yapısında melanositler içermektedir. Buda saçın rengini belirlemektedir.

Kıl follikülü fibröz bir pad üzerinde durmakta buna "Arao-Perkins body" denilmektedir. Sinirler ve damarlar bu yapıyı geçerek kıl köküne ve dermal papillaya ulaşmaktadır.

DP hücreler olgunlaşarak ölmekte ve saçın yapısını oluşturmaktadır.

1

Kıl kök kılıfı iki tabakadan oluşmaktadır;

Kıl kökü dış kılıfı(ORS) kılı sarmakta, DP da yok ve üstte epidermisle devam etmektedir. Bulge anatomik olarak errector pili kasının kıl follikülüne  ORS ye temas yeridir. Bulge bölgesindeki hücrelerin kıl kök hücreleri içerdiğinin biliyoruz. 

İç kıl kök kılıfı(IRS) cuticle(Cu), Huxley (Hu) ve Henler (He) katlarını yapmaktadır ve trichohyalini yapmaktadır.  IRS sebase bez hizasında azalarak kaybolmakta burada sadece kıl cortexi ve çevresinde cuticle var. IRS hücreleri sebase bez kanalında dökülmekte ve yağ ile birleşerek cilt yağını-sebumu oluşturmaktadır.

Kıl follikülinde kök hücreler bulge ve ORS de bulunmaktadır.  Kıl büyüme evresinde buralardan tekrar yapılmaktadır.

Kıllar tırnak gibi karatin içerikli yapılardır. Keratin kopmaya ve aşınmaya dayanıklı bir proteindir.  İnsan vücudundaki diğer proteinler gibi keratin de aminoasit olarak adlandırılan küçük moleküllerin birleşmesinden oluşmuş büyük bir moleküldür. Keratin proteinin önemli bir kısmını sistein proteinden ve bu proteinleri birbirlerine bağlayan sülfür bağlarından oluşmaktadır.

Kıl Follikül tipleri

Vücut kıl folliküleri 4 tiptir.

  • Primer-lanugo tüy yapan  kıl folllikülleri; Lanugo ince, yumuşak, pigment içermediği için renksizdir ve iç kısmında medulla içermez. Maksimum 2 mm uzunluğundadır. Gebelik sürecinde bebekte derisinde oluşan kıllardır ve gebeliğin 32-36. haftasında dökülmekte velluslara yada terminal kıllara dönmektedir. Yeni doğanların 3 de 1 inde lanuga doğum sonrasında da görülebilmektedir. Erişkinlerde  olduğunda “hypertrichoses lanugosa” tanımı kullanılmaktadır.

2

  • Vellus tüyü yapan kıl folllikülleri; vellus kıllarına ayva tüyleri de denilmektedir ve  lanugoya benzer çapı daha büyüktür ve doğum sonrasında vücutta görülür. Velluslar koltuk altı ve kasıkta 7-9 yaşlarda, yüzed ise 12-15 yaşta terminal kıllara dönmektedir.

3

  • Intermediate-ara kıl follikülleri; doğum sonrası saçlı deride ilk çıkan saçlardır. 3 aydan 2 yaşa kadar devam etmektedir.  Az pigment içerir, yumuşaktır, kaba cuticul içerir ve medulla parçalı yada yoktur.  30 μm büyük çaplıdır ve 2 mm kadar uzayabilmektedir. Bunlar ayrıca erkesi tipte saç dökülmelerinde (AGA) ileri yaşlarda terminal kılların bunlara dönüşmesi ile tekrar görülmektedir.

5

  • Terminal kıl yapan kıl folllikülleri; Boyut ve çapları vücut bölgesine göre değişmektedir. Kalın, uzun, pigment içerir ve medullası  bulunmaktadır.  >60 μm çapında ve uzunluğu >2 mm dir.

4

Kıl follikülleri birbirlerine dönüşebilmektedir. Örneğin kadınlarda Hirsutismde velluslar terminal kıllara dönmektedir.

Kılların büyüme hızları

Kılların ortalama büyüme hızları; yaşa, mevsime, cinsiyete, ırksal özelliklere ve kılların vücutta bulundukları alana bağlı olarak değişmektedir.

Saçlar günde 0.35 mm uzarken en hızlı büyüme erkeklerde çene bölgesinde olmakta günde 0.38 mm uzamaktadır. Kaş ve kirpikler 0.16 mm/gün, koltuk atı 0.30 mm/gün uyluk ve bacakta 0.20 mm/gün uzama hızlarına örneklerdir. Koltuk altı kılları büyüme hızları yaşla azalmaktadır.

Kılların yaşam siklusu

Kıllar kendi içlerinde ayrı bir büyüme siklusu izlerler. Bu evrelerin uzunlukları yaşa, beslenme düzenine, hormonsal faktörlere , mevsime,  psikolojik ve patolojik süreçlere göre değişmektedir. Bu evrelerini süreleri dermal papiladan salgılanan büyüme faktöflerine bağlıdır.  Insulin-like growth factor ve fibroblast growth faktör  7 en bilinenleridir.

Kılların yaşam evreleri;

  • Anagen evre; kılın aktif büyüme evresidir ve 3 e ayrılmaktadır. En uzun evredir ve saçlı derideki kıların % 86 sından fazlası bu evrededir. Saçlı deride anagen evre 3-6 yıl sürmektedir. (vücut bölgelerine gore anagen evre değişmektedir. Örneğin bacalarda 19-26 hafta, kollarda 6-12 hafta ve saklada 4-14 hafta gibi)
    • Proanagen
    • Mesanagen
    • Metanagen
  • Catogen evre; büymenin ve kılın gerileme evresidir.Aslında bir geçiş evresidir. Kıl follikülünde hem yapısal hemde  kimyasal değişimler olmakta. Dermal papillada yukarı çekilmekte bulge seviyesine kadar gelmektedir. Normalde bulb derinliği 2-4 mm iken 0.25-0.5 mm derinliğe gerilemekte. Sonrada kıl kaybedilmektedir. Kılların catogen evreye girmesi travma, kimyasallar ve endojen hormonlar(Adrenocorticotropic hormon (ACTH) ve 17b-estradiol gibi) ile olabilmektedir.
  • Telogen evre; dinleme evresi saçlı deride kılların %10 azı bu evrededeir.(gövdede %40-50) Bu oran 100.000 follikül sayısında günde 50-100 saçın günlük dökülmesini açıklamaktadır. Telojen evreye kılların girdiğinde kıl yapımıda duraktadır. Son hücreler yukarı çekilen kıla tutunmaktadır. Melanogenesisisn durması telojen kılın pigmentiz kök yapısına neden olmaktadır. buna "Club" denilmektedir.  Saçlı deride telojen 30-90 gün % 13 saçlı deride oranıdır.
  • Exogen(teloptosis) evre; dökülme evreside denilmektedir. Telogen evreden follikül anagen evreye girerken saçların atıldığı evredir.
  • Kenogen evre; bazı saç follikülerinde telogen evre sonundan önce kıl şaftı  follikülden atılmakta ve bu dönem de follikülde kıl olmamakta. Bu evreye kenogen evre denilmektedir.  Kenogen evre daha çok androgenetik alopeside görülmektedir.

6

Kıl folliküllerine etki eden faktörler

Kıl folliküllerine hormonların etkisi

Burada en önemli hormon androjenlerdir. Kadın ve erkekte androjenler ergenlikle birlikte vücut kıllarında özellikle koltuk altı ve kasık olmak üzere velluslarda terminal kıllara dönüşümü sağlamaktadır. Buda cinsel kimlikte kılların dağılımını sağlamaktadır. Androjenler kıl folliküllerindeki etkilerini vücut bölgelerinde farklı göstermektedir. Kirpiklerde etkileri yok, saçlı derinin temporal ve suboccipital alanında zayıf, kol ve bacaklarda orta, saçlı derinin frontal alanında, sakalda, koltuk altında ve kasık ile gövdede güçlü etki göstermektedir. Androjenler vücutta kılları kalınlaştırıp sayılarını arttırken  saçlı deride özelikle frontal ve vertexte tam tersini yaparak terminal kılları vellusa dönüştürmekte saçları bu alanlarda dökmektedir. Androjenlerin bu etkisinde belirgin bir paradoks bulunmaktadır. Ancak aynı androjen seviyelerine rağmen bazı erkek ve kadınlarda erken ve daha fazla saç dökülmesi olması androjenlerle birlikte diğer faktörlerinde önemli olduğunu göstermektedir. Yapılan çalışmalarda genetik birden fazla genin androjenleri  daha aktif olan  5α-dihydrotestosterone-DHT a dönüştüren 5α-redüktaz tip 2 enzimi üzerinde etkin olduğu gösterilmiştir.

Kıl follikülünde dermal papillada androjenler için reseptörler bulunmaktadır. Testesteron ve  5α-dihydrotestosterone reseptörler aracılığı ile insulin-like growth factor (IGF-1) aktive ettiğinde kıllar anagen evreye girerek büyümekte,  transforming growth factor-β (TGF-β) aktive olduğunda ise bu kıl follikülünde inhibisyona rol açmaktadır.

Kıl follikülerinde kanlanma ve nöral uyarım etkisi

Son çalışmalarda dermal papillada periferik sinirlerin neuropeptid salgıladıkları bunların substance P (SP), calcitonin gene related peptide (CGRP), vasoactive intestinal peptide ve neuropeptide Ygibi merkezi sinir sisemi ile immune sistem arasındaki ilişkiyi düzenlediği saptanmıştır. Substance P ağrının transferinde rol oyanamakta ancak kıl folliküllerinde büyümeye anagen evreye girmesine neden olmaktadır. CGRP ise follikül çevresindeki damar ağında genişlemeye neden olarak folliküler kanlanmayı arttırmaktadır. stres kökenli saç vücut kıllarındaki dökülmeler bu mekanizmalar üzerinde açıklanmaktadır.

Kıl folliküllerinde zengin damarsal ağ follikülün alt kısmını sarmaktadır. Terminal kıllarda daha yoğun ve düzenli, velluslarda daha az ve incedir.

 

Dizayn